Archifau Categori: Dim categori

Symud o allbynnau i ganlyniadau

Mae Mark Jeffs @markjeffs75, o Swyddfa Archwilio Cymru, wedi ysgrifennu blog i ni cyn ein gweminar Symud o allbynnau i ganlyniadau ar 16 Mai.  Darllenwch fwy i ddysgu am yr hyn sy’n bwysig, aildrefnu cadeiriau haul a chathod bach arswydus…

Symud o allbynnau i ganlyniadau

Mae pawb yn hoffi canlyniadau.  Mae eu heisiau ar bob un ohonon ni. Wel – mae eisiau’r rhai da arnon ni o leiaf.  Felly, os oes eisiau canlyniadau ar bawb, beth sy’n ein rhwystro rhag eu cyflawni ac annog gwasanaethau cyhoeddus i ganolbwyntio arnyn nhw?

Mae’r blog hwn yn cynnig rhai syniadau personol ar y materion hyn cyn gweminar y bydd y Gyfnewidfa Arfer Da yn ei chynnal ym mis Mai.

Y cyd-destun – pam mae angen newid o allbynnau i ganlyniadau?

Mae’n stori gymhleth ond, yn fras, o ganol y 90au ymlaen, dechreuwyd defnyddio mwy o dargedau i reoli perfformiad gwasanaethau cyhoeddus.  Ar y cyfan, roedd y targedau hyn wedi’u gosod yn ganolog ac yn seiliedig ar fesur allbynnau (faint rydyn ni’n ei wneud) a pha mor gyflym rydyn ni’n ei wneud.

Ers hynny, rydyn ni wedi gweld rhywfaint o feirniadaeth. Roedd llawer o feirniaid yn dadlau bod gan y targedau ‘gymhellion croes’.  Hynny yw, roedden nhw’n annog pobl i wneud yr hyn roedd angen iddyn nhw ei wneud i gyrraedd y targed yn hytrach na’r hyn roedd angen iddyn nhw ei wneud er mwyn gwella bywydau defnyddwyr gwasanaethau.  Mewn geiriau eraill, ‘cyrraedd y targed ond yn methu’r pwynt’.

O ganlyniad i hyn, dros y degawd diwethaf, gwelwyd mwy o alw i symud tuag at ‘ganlyniadau’: annog gwasanaethau cyhoeddus i ganolbwyntio ar sicrhau eu bod yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl.

Mae hyn yn codi cwestiynau mawr ynghylch gwerth am arian.  A yw gwario llawer o arian ar gyflawni allbynnau nad ydyn nhw’n gwella bywydau pobl yn cynrychioli ‘gwerth’ am arian?  Yn y bôn, gwella bywydau pobl yw gwir ‘werth’ gwasanaeth cyhoeddus. Gyda’r cyni ariannol yn debygol o barhau i ddiffinio gwasanaethau cyhoeddus, gall newid i ganolbwyntio ar ganlyniadau ein helpu i ailgyfeirio ein trafodaethau o wneud mwy gyda llai i wneud mwy o wahaniaeth gyda llai.

Y cyfle: trawsnewid ein gwasanaethau yn wirioneddol ar sail ‘yr hyn sy’n bwysig’

Mae newid o ‘allbynnau’ i ‘ganlyniadau’ yn golygu llawer mwy na mesurau; mae’n golygu newid ein ffordd o feddwl a’r ffordd rydyn ni’n cyflenwi gwasanaethau.  Newid i fodel sy’n dechrau gyda phobl, eu bywydau a’r bywydau yr hoffen nhw eu cael. Hynny yw – gwasanaethau sydd wir yn canolbwyntio ar bobl.

Mae rhesymau dros fod yn obeithiol. Mae trafod ‘beth sy’n bwysig i bobl’ yn dod yn fwyfwy cyffredin o fewn gwasanaethau cyhoeddus. Mae hyn yn arbennig o berthnasol yng nghyd-destun gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru sy’n canolbwyntio ar y cysyniad o ganlyniadau personol a’r hyn sy’n bwysig i bobl.  Yn ehangach, os edrychwch ar ddeddfwriaeth yma yng Nghymru fel y Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant a Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, ochr yn ochr ag ystod o ddogfennau polisi ar ddiwygio gwasanaethau cyhoeddus, mae gweledigaeth newydd ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus mwy personol sy’n canolbwyntio ar y defnyddiwr yn dod i’r amlwg. Mae hyn yn golygu:

  • Ailystyried y gydberthynas rhwng staff rheng flaen a defnyddwyr gwasanaethau (cydgynhyrchu) er mwyn canolbwyntio ar wella bywydau pobl
  • Ail-lunio’r gydberthynas rhwng gwasanaethau / adrannau (cydweithio go iawn er mwyn rhoi cymorth cyfannol i bobl)
  • Datblygu’r syniadaeth ynghylch rheoli/arwain er mwyn gweld y rôl fel un sy’n hwyluso’r gwaith dysgu a’r newidiadau sydd eu hangen er mwyn gwella bywydau, yn hytrach na monitro ffigurau/perfformiad

Mae’n rhaid ystyried yr ymddygiad sylfaenol a’r newidiadau diwylliannol a systemig sydd ynghlwm wrth y weledigaeth hon, cyn ystyried pa ganlyniadau y dylid eu mesur. Os byddwn yn dechrau drwy ddeall beth sy’n bwysig, yna gallwn benderfynu sut y gallwn drefnu ein hunain ar y cyd (fel gwasanaethau cyhoeddus sy’n gweithio gydag unigolion a chymunedau) er mwyn helpu pobl i gyflawni’r pethau sy’n bwysig iddyn nhw.  Wedyn, gallwn bennu mesurau ‘canlyniadau’ sy’n seiliedig ar brofiadau go iawn pobl, yn hytrach na delwedd haniaethol a dychmygus o lesiant.

Mae hyn yn haws dweud na gwneud.  Mae mesur canlyniadau personol a sicrhau eu bod yn gyson ac yn ystyrlon ar lefelau gwahanol (gwasanaeth / sefydliad / gwlad) yn her dechnegol fawr.  Mae canlyniadau personol, yn eu hanfod, yn . . . bersonol.  Maen nhw’n wahanol ac yn anghyson.  Gweithiais ar adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol sef Darlun o Wasanaethau Cyhoeddus 2015. Yn yr adroddiad hwnnw, gwnaethom dynnu sylw at y dull gweithredu a ddatblygwyd gan Dîm Gwella ar y Cyd yr Alban: fframwaith i gysylltu canlyniadau personol drwy gategorïau cyson sydd wedi’u teilwra i amgylchiadau unigol.  Mae’r Tîm Gwella ar y Cyd yn rhoi enghreifftiau i ddangos sut y gall y rhain gael eu cydgrynhoi ar wahanol lefelau o’r unigolyn i ganlyniadau cenedlaethol.

Y risg: newidiadau arwynebol (neu aildrefnu’r cadeiriau haul)

Mae risg y bydd gwasanaethau cyhoeddus yn ymateb i bwysau i ganolbwyntio ar ganlyniadau drwy wneud cyn lleied â phosibl. Y ffordd syml o newid i ganlyniadau yw i arweinwyr y sector cyhoeddus gael gwared ar dargedau a mesurau allbynnau presennol a chyflwyno set newydd sy’n sôn mwy am ‘ganlyniadau’.

Mae sawl rheswm dros fod yn amheus ynghylch dull gweithredu sydd, yn y bôn, yn deillio o drafodaeth am fesurau ymhlith grŵp cymharol fach o uwch arweinwyr.  Byddwn i’n gofyn y cwestiynau canlynol i unrhyw un sy’n mabwysiadu’r dull gweithredu hwn:

  • Pa dystiolaeth sydd gennych mai’r rhain yw’r mesurau canlyniadau cywir – sut rydych yn gwybod eu bod yn adlewyrchu’r pethau sy’n bwysig i ddefnyddwyr gwasanaethau a’r cyhoedd?
  • Beth yw’r cysylltiadau rhwng y mesurau newydd a’r cynlluniau i newid profiadau go iawn y rhai sy’n cyflenwi ac yn cael gwasanaethau?

I mi, prif risg y dull hwn o weithredu yw nad yw’n arwain at y mathau o newidiadau y mae angen i ni eu gweld.  Yn lle hynny, gwelwn newidiadau arwynebol.  Bydd y mesurau canlyniadau newydd yn rhan o ‘strategaeth’ newydd.  Bydd cynllun cyflawni trosfwaol newydd ynghyd â chynlluniau gweithredu adrannol a chynlluniau cyflenwi gwasanaethau ategol.  Efallai y bydd staff rheng flaen yn edrych ar yr holl bapur hwn unwaith (ar y mwyaf) ac yna’n mynd ati i ddarparu gwasanaethau yn yr un hen ffordd.

Y prif risg arall yw y gallai newid o dargedau allbynnau rhifol i dargedau canlyniadau rhifol greu’r un cymhellion ac ymddygiad croes.  Yn lle canolbwyntio ar allbynnau, bydd darparwyr gwasanaethau yn canolbwyntio ar ganlyniadau rhifol gydag effeithiau anfwriadol. Mae Toby Lowe yn egluro’r pryder hwn yn y darn ‘kittens are evil’.

Newid popeth ar yr un pryd

Mae’n hollbwysig pwysleisio mai newid pwyslais a wnawn drwy newid o allbynnau i ganlyniadau.  Mae’n anghywir tybio nad yw mesur allbynnau, gweithgarwch ac amseroldeb yn bwysig mwyach. I’r gwrthwyneb.  Mae’n hanfodol gwneud hyn er mwyn deall galw a chapasiti a chynllunio sut i gyflenwi gwasanaethau a systemau.  Ni allai neb ddadlau y dylem roi’r gorau i fesur a phoeni am faint o bobl sy’n mynd i mewn ac allan o’r ysbyty ac am ba hyd y mae’n rhaid iddyn nhw aros am driniaeth.  Y peth pwysig yw faint o bwyslais a rown ar y mesurau hyn ac i ba raddau y dylen nhw lywio ymddygiad.

Felly, beth yw’r prif negeseuon ynghylch newid o allbynnau i ganlyniadau:

  • Mae newid i ganlyniadau yn ymwneud â llawer mwy na mesurau a dangosyddion – mae’n cynnig ffordd wahanol o ystyried a chyflenwi gwasanaethau cyhoeddus sy’n dechrau gyda bywydau pobl a’r hyn sy’n bwysig iddynt.
  • Yn ogystal â chyflenwi gwasanaethau, mae newid i ganlyniadau yn golygu newid yn rôl rheolwyr fel rhai sy’n hwyluso ac yn arwain newidiadau ymarferol yn hytrach na monitro ffigurau ac anelu at dargedau.
  • O safbwynt mesurau, efallai ein bod yn methu’r pwynt drwy sôn am newid ‘o’ allbynnau i ‘ganlyniadau’ – y peth pwysig yw cael y cydbwysedd cywir o wybodaeth er mwyn deall beth sy’n digwydd yn y system a sut mae’r system yn perfformio wrth wella bywydau pobl a chymunedau.

“Gweithredoedd yn fwy na geiriau yw’r gobaith ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol”

Mae Sophie Howe, Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, wedi siarad droeon ynghylch pam bod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gyfle i bob un ohonom fesur yr hyn sy’n bwysig, nid dim ond yr hyn y gellir ei gyfrif. Mae Sophie yn blogio cyn gweminar GPX ‘Symud o allbynnau i ganlyniadau’

Mae teitl y blog hwn yn rhan o frawddeg a ddefnyddiwyd gan Nikhil Seth o’r Cenhedloedd Unedig ac a ddyfynnwyd droeon ynghylch pasio Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) yn 2015. Rwy’n ei ddefnyddio’n aml mewn areithiau a chyflwyniadau, gan fod y dyfyniad llawn yn awgrymu bod Cymru yn arweinydd byd-eang wrth fabwysiadu deddfwriaeth arloesol o’r fath. Ond “gweithredoedd yn fwy na geiriau yw’r gobaith ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol” sy’n taro tant gyda mi.

Ers degawdau, rydym wedi bod yn gweithredu mewn ffordd ‘adweithiol’, yn delio ag argyfyngau wrth iddynt godi. Mae hyn yn ddealladwy wrth fynd ati i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus er mwyn cadw pobl a sefydliadau yn ddiogel. Yn sgil hynny, rydym yn mesur yr hyn rydym wedi’i wneud – yn cyfri’r bobl a welwyd, yn cofnodi nifer y bobl yr ymdriniwyd â nhw, ac yn gosod amserlenni a phwysau mympwyol arnom ni eu hunain – er mwyn gwneud i bethau ddigwydd…i weithredu. Ond, onid yw’n amser i ni gwestiynu ai’r camau gweithredu hyn oedd y rhai cywir i’w cymryd?

Mae pobl yn aml yn dweud wrtha’ i fod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) wedi rhoi caniatâd iddynt gwestiynau’r hyn rydym wedi’i wneud erioed. Mae gosod egwyddor datblygu cynaliadwy wrth wraidd yr hyn a wnawn fel sector cyhoeddus yng Nghymru yn golygu meddwl yn wahanol a gweithredu mewn ffordd sy’n caniatáu i’r cenedlaethau presennol ddiwallu eu hanghenion heb effeithio ar allu cenedlaethau’r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion nhw. Er mwyn gwneud hyn, mae’n rhaid i ni feddwl yn hirdymor, ystyried effaith yr hyn a wnawn nawr ar genedlaethau’r dyfodol, cydweithio mewn ffordd gydgysylltiedig wrth geisio rhwystro problemau rhag digwydd neu waethygu a chynnwys pobl yn ein cymunedau wrth weithio tuag at gyflawni’r saith nod cenedlaethol.

Allwn ni ddim gwneud hyn drwy fesur yr effaith a gawn mewn ffordd draddodiadol. Er mwyn gwneud pethau’n wahanol, mae’n rhaid i ni fesur pethau gwahanol. Yn aml, caiff mesurau perfformiad traddodiadol eu gorfodi ar gyrff cyhoeddus ac anaml y byddant yn adlewyrchu gwraidd y mater neu’n ein helpu i ddeall sut i atal y broblem rhag digwydd yn y lle cyntaf. Y tu ôl i’r mesurau i ddarparu asesiad statudol o fewn 5 diwrnod, ymateb yn gyflymach i alwad neu ddelio â mater o fewn mis mae pobl go iawn, fel ni a’n teuluoedd. Rydym yn defnyddio llu o wasanaethau cyhoeddus, mae sawl ffactor yn dylanwadu ar ein llesiant ac, yn rhy aml, rydym yn wynebu trafodaethau dryslyd am drothwyon ac amodau cymhleth i gyrchu gwasanaethau. Caiff llawer ohonynt eu hysgogi gan y mesurau y mae gwasanaethau cyhoeddus wedi’u pennu iddyn nhw eu hunain. Anaml y gofynnwn ‘Beth sy’n bwysig i chi?’ neu ‘Beth fyddai’n eich helpu fwyaf?’ Anaml rydym yn mesur pa mor dda rydym wedi’i wneud o ran gwella llesiant rhywun.

Yn fy adroddiad diweddar, Llesiant yng Nghymru: y siwrnai hyd yn hyn, rwyf wedi myfyrio ar y ffordd y mae cyrff cyhoeddus yn symud o wneud pethau syml i arwain y ffordd ym maes datblygu cynaliadwy. Mae’r canllawiau i’r Ddeddf yn nodi bod yn rhaid i ddatblygu cynaliadwy lywio’r hyn rydych yn ei wneud, sut rydych yn ei wneud a sut rydych yn cyfleu‘r gwahaniaeth rydych yn ei wneud (drwy gyfrwng adroddiadau). Wrth fynd ati i adolygu’r datganiadau llesiant cyntaf a gyhoeddwyd ym mis Ebrill 2017, nid yw’n glir eto sut mae sefydliadau yn gwneud synnwyr o’u dyletswyddau a sut mae hyn yn ymwneud â deddfwriaeth arall, eu hamcanion corfforaethol, trefniadau cynllunio busnes a’u gweithrediadau o ddydd i ddydd. Dylai adroddiad blynyddol fod yn rhan annatod o waith y sefydliad ac ni ddylai’r egwyddor datblygu cynaliadwy gael ei ‘atodi iddo’.

Mae cyfleu’r newid hwn yn bwysig. Mewn adroddiadau blynyddol a datganiadau llesiant y dyfodol, rhaid i gyrff cyhoeddus egluro’r camau a gymerwyd ganddynt i gyflawni eu hamcanion, pa mor effeithiol fu’r camau hynny, sut maent yn olrhain cynnydd a sut maent yn mabwysiadu neu’n addasu ffyrdd newydd o ddangos cynnydd. Mae angen i bobl y tu allan i’r sefydliad, fel chi a fi, ddeall yr hyn y maent wedi’i wneud hyd yn hyn? Beth mae’n ei olygu i mi? Ble hoffet fod ar y mater hwn yn y 5, 10, 25 mlynedd nesaf a thu hwnt? Sut maent yn mynd i gyflawni hynny? Sut byddaf yn gweld gwelliannau yn fy ardal leol neu fy mywyd?

Erbyn hyn, mae llawer o gyrff cyhoeddus a byrddau gwasanaethau cyhoeddus (Prif Weithredwyr ac arweinwyr y sector cyhoeddus lleol yn cydweithio) yn ystyried sut maent yn cyfleu’r newid y maent yn ei wneud. Bydd hyn yn cymryd amser, ond mae’n galonogol gweld eu bod yn ystyried ffyrdd gwahanol o ddiffinio effaith a monitro cynnydd. Mae gweithredoedd yn bendant yn bwysicach na geiriau. Fy nghyngor i yw bod angen mesur yr hyn sy’n bwysig, nid dim ond yr hyn y gellir ei gyfrif.

Mae Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru wedi cyhoeddi ‘Llesiant yng Nghymru: y siwrnai hyd yn hyn’ er mwyn ategu adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru ‘Myfyrio ar Flwyddyn Un: Sut mae Cyrff Cyhoeddus wedi Ymateb i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015?

Caffael: Mae’r sylw ar Gymru

Mae Sophie Howe, Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, wedi sôn yn gyhoeddus am y rôl hollbwysig y mae caffael cynaliadwy yn ei chwarae o ran ategu nodau llesiant ar sawl achlysur. Dyma flog a ysgrifennodd Sophie cyn gweminar Caffael Cynaliadwy y Gyfnewidfa Arfer Da sydd ar ddod…

Amcangyfrifir, dros y degawd nesaf, y bydd gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yn gwario mwy na £60 biliwn yn caffael amrywiaeth o nwyddau, gwasanaethau a gwaith. Os bydd yr arian hwn yn cael ei wario i brynu pethau a gwella llesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol pobl a chymunedau Cymru, dychmygwch beth fyddai hynny’n ei olygu? Mae gan Cymru gyfle gwych nawr i ystyried sut a ble y bydd yn gwario’r arian hwnnw er budd cenedlaethau’r dyfodol.

Hyd yma, roedd y broses gaffael yn rhywbeth a gafodd ei wneud mewn ffordd benodol, ac fe’i hystyrir yn aml yn rhwystr yn hytrach na galluogwr, proses drafodol yn hytrach na phroses drawsnewidiol. Mae tensiwn o hyd rhwng ceisio sicrhau’r costau isaf yn hytrach na chyflawni’r buddiannau ehangach, gyda chanfyddiad y gall caffael cynaliadwy gostio mwy dros y byrdymor o leiaf, hyd yn oed os yw’n cynnig arbedion hirdymor.

Fel un o ddarnau o ddeddfwriaeth fwyaf arloesol a blaenllaw’r byd, mae gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol y pŵer i newid y ffordd rydym yn gwneud pethau yng Nghymru heddiw ar gyfer y dyfodol. Mae hyn nid yn unig yn rhywbeth da i’w wneud, ond mae’n rhwymedigaeth statudol o ran sicrhau ein bod yn gweithredu er budd pennaf cenedlaethau’r dyfodol drwy wella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru. Yn hollbwysig, ystyrir bod y pedair agwedd ar lesiant yr un mor bwysig â’i gilydd, ac mae saith nod llesiant sy’n helpu cyrff cyhoeddus i wneud y cyfraniad mwyaf posibl at y Ddeddf. Mae gan caffael rôl hanfodol i’w chwarae yn hyn o beth.

Felly, mae’r sylw wir ar Gymru.

Yn fy marn i, mae angen dull cyfannol a chydgysylltiedig symlach o lawer o weithredu o ran yr hyn y gall caffael ei gyflawni, drwy lunio fframwaith sy’n cynnig eglurder, nid dryswch pellach, ac mae’r Ddeddf yn cynnig hyn.

Mae angen arweinyddiaeth gryfach ymhob maes o’n sector cyhoeddus, ac ymrwymiad i gynyddu’r ymdrechion hyn. Ystyrir caffael yn aml fel un maes, yn ei seilo ei hun, ond os ydym am wneud hyn yn iawn, mae angen i’n dulliau caffael ystyried y system gyfan, nid un maes yn unig. Mae cyfle bellach i sicrhau bod caffael yn addas ar gyfer y dyfodol.

Mae gan gyrff cyhoeddus bellach ddyletswydd i ystyried effaith hirdymor; fwy na 10 mlynedd yn ôl, dangosodd Tasglu Caffael Cynaliadwy y DU y bydd caffael cynaliadwy, pan gaiff ei ystyried yn flaenoriaeth sefydliadol sy’n herio’r angen i wario, yn cael gwared ar wastraff, yn chwilio am atebion arloesol ac yn cael ei gyflawni gan weithwyr proffesiynol hyfforddedig, yn lleihau gwariant cyhoeddus dros y byrdymor a’r hirdymor, yn hytrach nag ychwanegu ato.

Gwyddom fod arbed costau mewn cyfnod estynedig o gyni cyllidol yn dal i fod yn bwysig. Mae cyni cyllidol yn ei gwneud hi’n bwysicach fyth i chwilio am atebion gwahanol, a lleihau’r galw er mwyn cyflawni buddiannau mwy hirdymor nid arbedion cost byrdymor yn unig.

Atebion megis:

  • caffael bwyd lleol o ansawdd da a all gael effaith gadarnhaol ar iechyd, a chefnogi busnesau lleol yn ogystal â lleihau’r ôl troed carbon;
  • ei gwneud yn ofynnol i ailddefnyddio ac ailgylchu dodrefn neu ddeunydd adeiladu; neu
  • ystyried cost hirdymor ac arbedion carbon drwy gaffael fflyd electronig neu newid y goleuadau a defnyddio bylbiau LED.

Yn Preston, mae cyrff cyhoeddus wedi cynyddu eu gwariant â sefydliadau lleol 13.2% neu £74.8 miliwn (rhwng 2012/13 a 2016/17), sy’n dangos y gallwch gefnogi datblygiad economaidd lleol, hyd yn oed mewn cyfnodau o gyni cyllidol. Mae gennym y seilwaith yng Nghymru drwy ein Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus i wneud yr un peth.

Mae gennym hefyd ddyletswydd i ystyried y swm annheg o ddyled a banc gwag o adnoddau’r byd rydym yn eu trosglwyddo i genedlaethau’r dyfodol – mae 7 biliwn o bobl yn byw ar y Ddaear ac rydym yn darwagio ei hadnoddau ar gyfraddau nad ydynt yn gynaliadwy. Wrth wraidd y Ddeddf mae’r syniad o sicrhau cydraddoldeb rhwng y cenedlaethau – hynny yw, ni ddylai cenedlaethau’r dyfodol dalu am y penderfyniadau rydym yn eu gwneud heddiw.

Mae’n amlwg bod rhai enghreifftiau o arfer da yng Nghymru – rhaglen ysgolion yr 21ain Ganrif sy’n adeiladu’r mathau o ysgolion sydd eu hangen ar Gymru ar gyfer y dyfodol, gydag adeiladau ac amgylcheddau cadarn, carbon isel, gan gefnogi’r gwaith o ddatblygu sgiliau ar gyfer y dyfodol. Pan oedd Iechyd Cyhoeddus Cymru yn caffael dodrefn ar gyfer ei swyddfeydd newydd, gwnaeth arbed 41 o dunelli o wastraff rhag cyrraedd safleoedd tirlenwi. Roedd y prosiect wedi arbed cyfanswm o tua 134 o dunelli o CO2, digon i lenwi 804 o fysiau deulawr.

Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili wedi hyfforddi ei denantiaid fel rhan o’r broses o ddysgu am yr hyn sy’n gwneud cartref o ansawdd da drwy ei Safon Ansawdd Tai, sy’n dangos ei bod hi’n bosibl cynnwys cyflenwyr a defnyddwyr terfynol yn y broses gaffael. Gwnaeth Cynllun Ynni Cymunedol Abertawe gynyddu nifer y bobl leol a oedd yn cael eu cyflogi drwy ddatblygu model newydd ar gyfer caffael buddiannau cymunedol drwy ynni adnewyddadwy ar gyfer adeiladau’r cyngor, ac roedd yn annog y weledigaeth carbon isel o ffyniant rydym yn ymdrechu i’w sicrhau. Drwy wrando ar leisiau a barn ei disgyblion cydwybodol, gwnaeth Ysgol Uwchradd Cathays brynu dillad ysgol Masnach Deg – opsiwn mwy moesegol sy’n cefnogi llesiant ein cymunedau byd-eang.

Felly, beth am ymuno â gweminar Caffael Cynaliadwy Tîm Arfer Da Swyddfa Archwilio Cymru ddydd Mercher 18 Ebrill, rhwng 12pm a 1.30pm. Bydd hwn yn gyfle i glywed gan banel arbenigol a chymryd rhan drwy ofyn cwestiynau i’r panel. Helpu i annog newid yn y ffordd o feddwl fel y gall gwasanaethau cyhoeddus ddechrau gweithio mewn ffordd wahanol er mwyn sicrhau eu bod yn gwneud y defnydd gorau o’r £60 biliwn a gaiff ei wario yng Nghymru a helpu i sicrhau’r Gymru a garem.

Gallwch gofrestru yma

Rôl craffu o ran o ran Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol – Amgylchedd

Hub-Image-1

Yn ddiweddar, cynhaliwyd Seminar Arfer Da gennym ar ‘Rôl craffu o ran o ran Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol’ yng Nghaerdydd a Llanrwst. Mae hon yn seminar wahanol iawn i’n digwyddiadau Arfer Da arferol. Megis dechrau y mae trefniadau gweithredu Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, felly nid yw astudiaethau achos sy’n adlewyrchu’r pum ffordd o weithio wedi dod i’r amlwg eto. Felly, roedd hynny’n golygu bod yn rhaid i ni lunio seminar yn ôl yr angen. Dewiswyd dull ‘dysgu drwy wneud’, a olygodd fod y cynadleddwyr wedi gweithio’n galed iawn ar y diwrnod.

Roeddem hefyd yn ymwybodol bod angen i’r ffordd roeddem yn mynd i rannu’r negeseuon drwy’r dydd gael ei rhannu mewn ffordd hawdd, felly rydym yn treialu rhannu’r rhain drwy flogio. Dyma’r cyntaf mewn cyfres o dri blog sy’n seiliedig ar nodweddion trefniadau craffu da – Amgylchedd, Arfer ac Effaith.

Gwnaethom gydnabod, fel tîm arfer da, fod pobl yn hoffi cael gwybodaeth mewn ffyrdd gwahanol. Rydym wedi cynnwys yr allbynnau crai o’r diwrnod os hoffech gael gwybodaeth fanylach.

Ar y diwrnod, gofynnwyd i’r cynadleddwyr nodi’r un peth roeddent yn mynd i’w wneud yn wahanol o ganlyniad i’r tri gweithdy yr aethant iddynt. Yn y blog cyntaf, roeddem am rannu rhai o’r pwyntiau a rannodd y cynadleddwyr ar ôl Gweithdy 1 – Amgylchedd. Os nad aethoch i’r digwyddiad, bydd y blog hwn yn rhoi syniad i chi o’r pwyntiau i’w hystyried a myfyrio arnynt os ydych yn defnyddio’r ffactorau hyn ar hyn o bryd.

Roeddem yn meddwl y gallai fod yn ddefnyddiol pe baem yn rhoi allbynnau’r diwrnod dan y penawdau canlynol.

Ymgysylltu â’r Cyhoedd

Rwyf wedi defnyddio’r geiriau ‘Ymgysylltu â’r Cyhoedd’ i grynhoi un maes o’r datganiadau a rannwyd gan y cynadleddwyr ar ddiwedd gweithdy 1 ar thema’r Amgylchedd. Mae’n amlwg i mi fod y cynadleddwyr yn deall yr angen i ymgysylltu, gwrando, ac ymgynghori’n fwy â’r cyhoedd i sicrhau bod ‘pobl go iawn’ yn cael y cyfle i gyfrannu eu barn. Mae proses gyfathrebu ddwyffordd yn allweddol wrth wneud penderfyniadau. Roedd hi’n braf iawn clywed bod hyn wedi cael ei gydnabod ac roedd llawer o’r cynadleddwyr wedi nodi hynny, gan ei gwneud yn fwy hygyrch a chynhwysol i gwestiynau gael eu gofyn ac i leisiau gael eu clywed.

Nododd un cynadleddwr “Rhoi’r bobl o flaen y broses” – ystyried cymorth emosiynol yn ogystal ag ariannol.

Cyfranogiad

Dyma faes arall y soniwyd amdano nifer o droeon yn yr adborth. Rwyf wrth fy modd bod cynadleddwyr wir yn gweld pwysigrwydd gwella’r ffordd maent yn cynnwys y bobl leol a’u cymunedau wrth lywio eu dyfodol – boed hynny drwy eu cynnwys yn uniongyrchol neu eu cynnwys yn gynnar, neu gynnwys partneriaid fel y 3ydd sector yn ogystal â chyrff sector cyhoeddus eraill.

‘Llai o ffocws ar gyllideb a mwy o ffocws ar wneud penderfyniadau sy’n bwysig’ – a ysgrifennwyd gan un cynadleddwr.

Adborth

Roedd ychydig o gynadleddwyr yn teimlo bod adborth yn bwysig. Rhoi mwy o adborth ar y rhesymau dros y penderfyniad, a bod yn glir ynghylch diben yr hyn y ceisir ei gyflawni.

Cymorth

Mae’r adborth hwn yn dweud wrthyf fod cryn dipyn o’r cynadleddwyr yn teimlo bod angen help arnynt i wella’r ddealltwriaeth a’r gwaith craffu o ran llesiant cenedlaethau’r dyfodol. Soniodd rhai y byddai gweithio mewn partneriaeth rhwng sefydliadau i ymdrin â saith nod llesiant Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn help mawr iddynt. Byddai’n eu helpu i ‘flaengynllunio’ a pheidio â meddwl am gyllidebau blynyddol.

Sut gallwch wella’r ddealltwriaeth o ddefnyddio’r 5 ffordd o weithio yn eich sefydliad? A ddylid eu defnyddio i lywio’r broses o wneud penderfyniadau ar y cam cynharaf? Dyma ychydig o’r cwestiynau a ddaeth i’r amlwg o’r adran hon o adborth.

Ysgrifennodd un cynadleddwr – ‘Ni ddylai gwaith craffu fod yn gysylltiedig â chyllidebau blynyddol. Ni allwch wneud cynnydd ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol os ydych yn gweithio mewn cyfnodau cyfyngol o 12 mis.’

Diwylliant

Yn olaf, gwnaed ychydig mwy o bwyntiau am yr angen am newid mewn diwylliant ar bob lefel er mwyn meddwl yn fwy hirdymor am waith craffu effeithiol. Dylai gwaith craffu ymwneud â mwy na chanlyniadau a chyllidebau – dylai ymwneud â meddwl ymlaen llaw i greu newid parhaol, cadarnhaol. Rwy’n hapus iawn i weld bod cynadleddwyr yn ymwybodol bod angen ymdrin â hyn a gobeithio bod ein seminar wedi helpu i atgyfnerthu pa mor bwysig yw eu rôl wrth lywio dyfodol cenedlaethau’r dyfodol.

‘Craffwyr i fod yn ymwybodol o bwysigrwydd eu rôl a’r pŵer sydd gan waith craffu o ran dylanwadu.’

Wrth baratoi a llunio’r seminar hon, gwnaethom gydnabod bod hyn yn newid sylweddol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Ysgrifennodd ein cydweithiwr, Tim Buckle, flog gwych cyn y seminar ‘Craffu er mwyn sicrhau llesiant cenedlaethau’r dyfodol – mwy o gwestiynau nag atebion?’ Rydym yn eich annog i’w ddarllen pan gewch gyfle.

Tîm Cadw’n Iach Gartref (SW@H)

Emma Ralph, Stay Well @ Home

Mae’n bleser gennym gyhoeddi y bydd SW@H yn bresennol yn nigwyddiad ‘Oes rhaid i mi aros yn yr ysbyty’ eleni. Roeddem yn meddwl y byddai’n ddefnyddiol rhoi blas i chi ar ein model gwasanaeth newydd cyffrous cyn y digwyddiad. Ond er mwyn cael cyfle gwirioneddol i glywed am y gwaith gwych y mae’r tîm yn ei wneud, ymunwch â ni yn un o’r gweithdai y byddwn yn eu cynnal yn y De a’r Gogledd.

Mae SW@H yn ffordd newydd ac arloesol o weithio, lle mae partneriaid ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf a Chynghorau Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful wedi dod ynghyd i greu ffordd wirioneddol integredig o gydweithio er mwyn cynorthwyo’r rhai sy’n cael eu rhyddhau o’r ysbyty.

Sut rydym yn gwneud hyn? Rydym yn dîm amlddisgyblaethol, integredig a leolir yn yr ysbyty ac sy’n cynnwys Ymarferwyr Therapi Cynorthwyol, Therapyddion Galwedigaethol, Ffisiotherapyddion a Gweithwyr Cymdeithasol, sy’n canolbwyntio’n bennaf ar atal unigolion rhag cael eu derbyn i’r ysbyty yn ddiangen drwy gynnig asesiadau cynnar yn ein hadrannau damweiniau ac achosion brys, ond rydym hefyd yn gweithio i leihau faint o amser y mae unigolion yn aros yn yr ysbyty drwy gynnal asesiadau amserol a thrylwyr sy’n ‘canolbwyntio ar yr unigolyn’ a defnyddio gwasanaethau yn y gymuned i gynorthwyo rhywun yn ei gartref ei hun yn hytrach nag mewn gwely ysbyty.

Beth sy’n newydd am hyn? Wel, rydym yn gweithio patrymau sifft 12 awr dros 7 diwrnod ond, yn bwysicach fyth, rydym wedi gwella ein gwasanaethau yn y gymuned ym meysydd iechyd a gofal cymdeithasol, megis gwasanaeth cymorth yn y cartref (Support@Home) Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf a gwasanaeth nyrsio yn y cartref (@Home) Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf sydd hefyd yn darparu gwasanaeth ymateb 4 awr ac yn gweithio 7 diwrnod yr wythnos er mwyn cynnig cymorth cynhwysfawr i unigolion yn eu cartref ar ôl iddynt gael eu rhyddhau o’r ysbyty. I grynhoi, gallwn gynnig y gwasanaethau canlynol:

  • Drwy ddatblygu ‘rôl yr Aseswr yr Ymddiriedir ynddo’, gallwn sefydlu pecynnau cymorth o fewn 4 awr, 7 diwrnod yr wythnos
  • Gwasanaethau ymateb cyflym yn y gymuned i gefnogi’r tîm yn yr ysbyty (iechyd a gofal cymdeithasol)
  • Ailddechrau neu gynyddu pecynnau gofal er mwyn hwyluso’r broses o ryddhau unigolion o’r ysbyty i fynd adref, 7 diwrnod yr wythnos
  • Rydym yn defnyddio amrywiaeth o opsiynau datrys problemau mewn adrannau damweiniau ac achosion brys (gan gynnwys gwasanaethau’r trydydd sector)
  • Cynhelir adolygiad o anghenion unigol pawb a ryddheir o’r ysbyty i fynd adref drwy ein tîm ni o fewn 14 diwrnod

Dewch i ymuno â ni yn ein gweithdai lle y byddwn yn sôn am rai achosion go iawn ac yn trafod sut mae’r model ymarfer hwn wedi gwella ansawdd y gwasanaethau a ddarperir. #noplacelikehome #rightcareattherighttimeintherigthplace #personattheheart

Oes rhaid i mi aros yn yr ysbyty

Bydd ein seminarau ar gynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion o’r ysbyty yn cael eu cynnal ar 14 a 22 Mawrth.  Mae’r Gyfnewidfa Arfer Da wedi cydweithio y tro hwn gyda thîm Iechyd Swyddfa Archwilio Cymru.  Gwnaeth Sara gwrdd ag Anne i drafod pam bod y seminar hon yn digwydd nawr.

Os mai dim ond 1,000 o ddiwrnodau oedd gennych ar ôl i fyw,

sawl un ohonyn nhw fyddech chi’n dewis eu treulio yn yr ysbyty? (#last1000days)

 

Mae cynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion yn broses barhaus er mwyn nodi’r gwasanaethau a’r cymorth y gall fod eu hangen ar rywun wrth adael yr ysbyty (neu symud rhwng ysbytai).  Yn ddiweddar cwblhaodd Swyddfa Archwilio Cymru adolygiadau o drefniadau cynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion yn y byrddau iechyd.  Dangosodd yr adolygiadau, er bod gan y byrddau iechyd y fframweithiau ar waith i gefnogi cynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion, fod nifer o resymau a oedd yn atal y broses o ryddhau cleifion rhag bod mor effeithiol ag y gallai fod.

Mae’r rhan fwyaf o achosion o ryddhau cleifion yn gymharol syml, ond ar gyfer tua 20% o gleifion mae’r broses o’u rhydau yn llawer mwy cymhleth, am sawl rheswm gwahanol.  Mae nifer yr achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal wedi bod yn cynyddu’n raddol yn ystod 2017, ac mae nifer y cleifion a oedd wedi gorfod aros 13 wythnos neu fwy yn cynyddu.  Mae’r oedi hwn cyn rhyddhau cleifion yn arwain at ganlyniadau gwaeth i bobl am eu bod yn colli eu hannibyniaeth a’u symudedd.

Am bob 10 diwrnod o orffwys mewn gwely yn yr ysbyty, mae gwerth 10 mlynedd o heneiddio yn digwydd i gyhyrau pobl dros 80 mlwydd oed, ac mae atgyflyru’n cymryd dwywaith yr amser o’i gymharu â’r datgyflyru hwn. Mae un wythnos o orffwys yn y gwely yn cyfateb i golli 10% o gryfder, ac i hen berson sy’n cyrraedd trothwy ei gryfder wrth ddringo’r grisiau gartref, neu godi o’r gwely neu oddi ar y toiled, gall colli 10% o gryfder olygu’r gwahaniaeth rhwng dibyniaeth ac annibyniaeth. [Yr Athro Brian Dolan, mae mwy o wybodaeth ar gael ar y wefan hon.]

Un o’r themâu cyffredin yn yr adolygiadau oedd y cyfle i wneud gwaith mwy integredig trwy gydol y broses o ryddhau cleifion, gan gynnwys cysylltiadau cryfach â gwasanaethau yn y gymuned, er mwyn sicrhau bod y cleifion yn cael y gofal cywir, yn y lle cywir, ar yr adeg gywir.

Roeddem o’r farn bod y thema hon, yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, yn mynd i’r afael â rhan allweddol o gynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion – gan roi’r cleifion wrth wraidd popeth.  Nid pwy sy’n darparu gwasanaeth sy’n bwysig i’r cleifion, ond cael help i gyflawni’r canlyniadau unigol gorau posibl.

Yn y bôn, y ffordd orau o fesur amser claf fel y mesurydd allweddol o berfformiad ac ansawdd yw drwy edrych ar hyn o safbwynt y person. Taith yw hi ac nid digwyddiad. [last1000days]

Felly yn y seminar hon, fe welwch brosiectau sy’n gweithio ar draws y sectorau, yn darparu cysylltiadau â gwasanaethau yn y gymuned, yn arddangos partneriaethau gwirioneddol integredig ac enghreifftiau o gydweithio drwy gydol y prosesau cynllunio ar gyfer rhyddhau cleifion, ac yn bwysicaf oll, yn cadw’r unigolyn yn ganolog i bopeth.  Maent yn dod o hyd i atebion ar gyfer amrywiaeth o resymau sy’n achosi’r oedi mewn achosion cymhleth o ryddhau cleifion, pa un a ydynt yn ymwneud â throsglwyddo gofal, diogelwch, digartrefedd, iechyd meddwl, tai, asesiadau, neu bob un o’r uchod.

Bwriad y prosiectau hyn yw rhoi rhywbeth i chi feddwl amdano, a syniadau efallai y gallwch eu haddasu i’ch amgylchedd eich hun, neu i ysgogi syniadau newydd.  Ceisiwch weld beth allwch chi ei gyflwyno wedyn yn eich sefydliad neu amgylchedd gwaith a fydd yn helpu eich cleifion i gael canlyniadau gwell.

 

Hoffem nodi hefyd bod ein hymchwil cefndir wedi tynnu sylw at yr holl waith sy’n digwydd hefyd i atal achosion o dderbyn cleifion yn y lle cyntaf.  Mewn gwirionedd, gan fod cymaint ohonynt, penderfynom fod angen seminar gyfan ar hyn yn unig, felly caiff hynny ei drefnu ym mis Chwefror 2019.

 

 

 

 

 

 

 

Peintio yn ôl Rhifau: sut i ddeall a defnyddio data yn effeithiol

Gan ganolbwyntio ar ein digwyddiad craffu a llywodraethu sydd i ddod, rydym yn deall bod y broses graffu yn golygu delio â llawer o ddata. Gwnaeth ein sgwrs gyda Suzanne Draper o Uned Data Cymru amlygu cwestiwn allweddol – sut y gallwn gael data i weithio i chi? Yn y blog hwn mae Suzanne yn rhoi rhai awgrymiadau ar sut i ddeall a defnyddio data yn effeithiol.

“Lies, damned lies and statistics”

Mae dyfyniad enwog Benjamin Disraeli yn awgrymu bod amheuon ynghylch pob ystadegyn a data. Ac mae hynny’n wir – y cyfan sydd angen i chi ei wneud yw gwneud yn siŵr eich bod yn gofyn y cwestiynau cywir.

Dyma’n deg 10 prif gwestiwn i’ch helpu i ddeall a defnyddio data yn well:

A yw’r data’n berthnasol?

A yw’r data’n ddibynadwy?

A yw’r diffiniad yn glir?

A yw’r unedau’n glir?

Pa mor gyfredol yw’r data?

Pa mor gadarn yw’r data?

A yw’r cymariaethau’n ddilys?

A yw’r graffigau’n glir?

A yw’r darlun llawn gennych?

A oes unrhyw ffactorau eraill y dylid eu hystyried?

A yw’r data’n berthnasol?

Mae data ym mhob man. Rydym yn cael ein boddi gan ffeithiau a ffigurau yn feunyddiol. Gallant ein llethu, hyd yn oed ein drysu. Sut rydych yn gwybod beth sy’n bwysig?

Y tric yw canolbwyntio ar yr hyn rydych yn ceisio ei gyflawni a gofyn i chi eich hun: a yw’r data hyn yn fy helpu i ddeall mwy am y pwnc? A fydda i’n gallu gwneud penderfyniadau gwell, mwy hyddysg o ganlyniad?

Os na, symudwch ymlaen.

A yw’r data’n ddibynadwy?

Yn yr un modd, gall fod yn anodd gwybod pwy neu beth i’w gredu – a fydd yr eli wyneb yna wir yn lleihau fy rhychau mewn 7 diwrnod yn unig?

Pan fyddwch yn defnyddio data, mae angen i chi allu ymddiried ynddynt. Er mwyn gallu gwneud hyn, mae angen i chi ddeall o ble daw’r data a’r ffordd y cafodd eu llunio.

Mae nifer o sefydliadau credadwy sy’n llunio a chyhoeddi data o ansawdd da, gan gynnwys Uned Data Cymru! Bydd gan bob un o’r sefydliadau hyn ddulliau cadarn o gasglu, dilysu a chyhoeddi data i wneud yn siŵr eu bod mor gywir a dibynadwy â phosibl.

A yw’r diffiniad yn glir?

Yn aml caiff diffiniadau eu symleiddio i wneud y data’n fwy hygyrch. Fodd bynnag, gall hyn fod yn gamarweiniol. Cymerwch, er enghraifft, bennawd a ymddangosodd mewn papur newydd ym Mhrydain yn 2013:

“1,200 killed by mental patients”

Fodd bynnag, os edrychwch yn agosach ar y data sylfaenol, fe welwch fod gan tua hanner y rhai a gyflawnodd y llofruddiaethau a gofnodwyd symptomau salwch meddwl ar adeg y llofruddiaeth, ond nad oeddynt, mewn gwirionedd, yn ‘gleifion iechyd meddwl’. At hynny, nododd yr astudiaeth ei bod yn aneglur p’un ai’r symptomau hyn a arweiniodd at y llofruddiaethau.

Er bod ystumio’r ffeithiau fel arfer yn anfwriadol, gall gael effaith fawr ar y ffordd rydych yn amgyffred y data a’r hyn rydych yn ei wneud â’r data.

A yw’r unedau’n glir?

Cyflwynir data mewn amrywiaeth o fformatau, pob un â’i ddiben ei hun.

Mae niferoedd neu gyfrifiadau yn eich helpu i ddeall swm neu faint rhywbeth e.e. anfonwyd 151,000 tunnell o wastraff i safleoedd tirlenwi yn 2016–17.

Wn i ddim amdanoch chi, ond fyddwn i ddim yn gwybod a yw hyn yn swm mawr neu fach. Felly, defnyddir canrannau a chyfraddau i wneud y data yn fwy ystyrlon a hygyrch:

e.e. anfonwyd 10% o wastraff i safleoedd tirlenwi yn 2016–17
e.e. anfonwyd 0.05 tunnell o wastraff y pen i safleoedd tirlenwi yn 2016–17

Wrth ddefnyddio canrannau, mae’n bwysig deall y data sylfaenol. Er enghraifft, petai dau awdurdod cynllunio lleol yn penderfynu ar 50% o’u ceisiadau cynllunio o fewn 8 wythnos, byddech yn dweud eu bod yn perfformio ar yr un lefel. Fodd bynnag, petaech yn gwybod bod Awdurdod A wedi penderfynu ar 100 o geisiadau (50 o fewn 8 wythnos) a bod Awdurdod B ond wedi penderfynu ar bedwar cais (dau mewn 8 wythnos) a fyddech chi’n dal i ddweud eu bod yn perfformio ar yr un lefel?

Pa mor gyfredol yw’r data?

Mae’n bwysig bod yn glir ynghylch pa gyfnod y mae’r data yn ymwneud ag ef – y mis hwn, y mis diwethaf, eleni, y llynedd?

Mae’r rhan fwyaf o ddata o ansawdd da yn cymryd peth amser i’w llunio. Fel arfer, bydd data blynyddol yn cymryd rhwng 6 a 12 mis i gael eu cyhoeddi, ond gall rhai setiau data mwy gymryd mwy o amser.

Ni ddylid diystyru data am eu bod yn ‘hen’ – mae yna lawer o resymau dilys pam y gallem ddefnyddio data o’r fath. Er enghraifft, efallai na chânt eu casglu’n aml (fel data’r Cyfrifiad) neu efallai mai dyma’r amcangyfrif gorau sydd ar gael.

Pa mor gadarn yw’r data?

Mae gan y rhan fwyaf o ddata elfen o wallau – mae bron yn amhosibl gwarantu bod darn o ddata yn hollol gywir. Fodd bynnag, mae rhai mathau o ddata yn fwy tebygol o fod yn gadarn na mathau eraill, oherwydd y ffordd y cawsant eu casglu. Mae cyfrifiadau ac amcangyfrifon yn debygol o fod yn gadarn iawn. Gall data arolygon fod yn llai cadarn oherwydd maint y samplau a goddrychedd y data.

A yw’r cymariaethau’n ddilys?

Mae cymariaethau’n ddefnyddiol iawn wrth roi data mewn persbectif, ond dim ond os yw’r data’n gymaradwy. Efallai bod hyn yn ymddangos yn amlwg, ond mae’n hawdd iawn gwneud camgymeriad. Mae dau beth allweddol i’w hystyried wrth gymharu data:

A gynhyrchwyd y data gan ddilyn yr un diffiniad? Er enghraifft, a ydych wedi cynnwys ac eithrio’r un pethau, a yw’n cwmpasu’r un cyfnod, ac ati.

A yw’r data wedi cael eu safoni er mwyn ystyried ffactorau eraill a allai ddylanwadu ar wahaniaethau yn y data? Er enghraifft, os oeddech yn cymharu proffiliau oedran staff ar draws sefydliadau byddech yn disgwyl i sefydliad mwy fod â mwy o staff ym mhob dosbarthiad oedran. Ni fyddai cymharu rhifau cyfan felly’n dweud unrhyw beth wrthych nad oeddech yn ei wybod eisoes. Fodd bynnag, os byddech yn cymharu’r canrannau staff ymhob dosbarthiad oedran (ac felly’n cael gwared ag effaith maint y sefydliad) byddech yn fuan iawn yn gweld sut mae eich proffiliau oedran yn cymharu.

Felly, os ydych yn ateb ‘naddo’ neu ‘nac ydynt’, mae’n debygol nad yw’r cymariaethau’n ddilys.

A yw’r graffigau’n glir?

Yn ogystal â’r ystyriaethau uchod, pan fyddwch yn edrych ar y data yn y siartiau neu’r graffiau, mae cwpl o bethau eraill y dylech edrych allan amdanynt:

  • Gwiriwch fod yr echelin yn gywir bob amser – os nad yw’r data’n dechrau o sero, efallai bod hyn yn amharu ar eich safbwynt;
  • Byddwch yn wyliadwrus o siartiau 3D – nid ydynt yn rhoi cynrychiolaeth gywir o’r data;

Dylai graffiglyn fod ag un neges glir. Os na allwch ddod o hyd iddi’n gyflym, peidiwch â gwastraffu’ch amser a dewch o hyd i ffordd arall o edrych ar y data.

A yw’r darlun llawn gennych?

Yn aml, yn enwedig yn y cyfryngau, cewch un ffigur yn unig er mwyn llunio barn.

Ni fyddem yn disgwyl i hyn ddigwydd mewn unrhyw agwedd arall ar ein bywydau. Er enghraifft, fydden ni ddim yn disgwyl i feddyg wneud diagnosis yn seiliedig ar ddarlleniad ein pwysau gwaed yn unig.

Ac yn yr un modd, dylai’r data rydych yn eu defnyddio roi darlun cytbwys i chi – dylent eich galluogi i ateb ‘beth?’ a ‘pham?’.

A oes unrhyw ffactorau eraill y dylid eu hystyried?

Mae’n bwysig gwneud yn siŵr bod gennych yr holl wybodaeth i’ch helpu i ddeall y data. Er enghraifft, a yw’r data wedi’u talgrynnu? A yw peth o’r data wedi’i ‘guddio’ er mwyn gwarchod unigolion? A oes yna unrhyw ddeddfwriaeth genedlaethol (neu leol) yn cael dylanwad uniongyrchol ar y data a’r defnydd ohonynt?

Mae’r rhan fwyaf o sefydliadau’n rhyddhau metadata ochr yn ochr â’u data. Metadata yw “data am ddata” ac fe’u llunir i roi’r holl wybodaeth angenrheidiol i chi am y data rydych yn edrych arnynt, gan gynnwys unrhyw ‘gyfarwyddiadau arbennig’.

Felly, i grynhoi, er mwyn defnyddio data’n effeithiol mae angen i chi ddeall yr hyn rydych yn edrych arno. Os nad ydych yn siŵr, gofynnwch!!

Dewch draw i’n seminar Cyfnewidfa Arfer Da ym mis Ionawr ar rôl craffu mewn perthynas â chenedlaethau’r dyfodol.