Atebolrwydd a Llywodraethu mewn Gwasanaethau Partneriaeth – Chwarae Rhan Newyddiadurwr

IMG_20200306_102702

Roedd y digwyddiad yn canolbwyntio ar atebolrwydd o fewn gwasanaethau, ac yn ceisio dod â gwasanaethau cyhoeddus ynghyd i ddysgu ar y cyd.

Un o’r meysydd sy’n cael ei archwilio gan y Tîm Cyfnewid Arfer Da yw defnyddio sefyllfaoedd ffuglennol er mwyn i bobl brofi a datblygu eu ffordd o feddwl a sgiliau cynllunio, mewn amgylchedd lle nad oes neb yn ‘ofn methu’. Cymharwch y syniad gydag efelychwyr hedfa a ddefnyddir gan beilotiaid, sy’n caniatáu defnyddwyr i ‘gwympo’ neu fethu a dysgu o brofiad. Yn yr achos hwn, bu i ni ddefnyddio’r broses o wneud-penderfyniad ar fwrdd gwasanaeth cyhoeddus fel ‘efelychwr’, a chyfres o heriau go iawn fel prawf. Rhannwyd y mynychwyr i grwpiau a bu iddynt dderbyn eu her gyntaf, sef creu cynllun llesiant ar gyfer ein ‘unrhywdref’ ffuglennol.   Yn ystod yr ail gam, cymhlethwyd pethau – cafwyd ymateb negyddol gan y gymuned leol gan achosi terfysgoedd a gorfodi pennaeth y cyngor (perfformiwyd gan Chris Bolton) i ymddiswyddo mewn cynddaredd. Yn ystod y trydydd cam, rhoddwyd mater go iawn o’u blaenau sy’n codi ym mhob tref yng Nghymru: Llinellau Cyffuriau – yr arfer o fasnachu cyffuriau i ardaloedd cefn gwlad neu drefi llai, i weld sut maen nhw’n ymateb. Roedd y cysyniad ei bod hi’n ddiogel i adael i’r ‘awyren gwympo i’r ddaear’ neu fethu’r prawf ar yr agenda drwy gydol y digwyddiad.

Mewn unrhyw ddigwyddiad cyffelyb defnyddir dull gwyddonol i gasglu data, megis defnyddio adborth i bennu a oes unrhyw ymatebion yn ffocysu ar ddatrysiadau tymor hir, tymor byr neu syniadau fydd yn fanteisiol i’r gwasanaethau eu hunain, ac roedd hynny’n rhan sylweddol o’n hymchwil. O ran fy rôl i, mae fy addysg mewn newyddiaduraeth. Gyda lwc, yn Unrhywdref roedd gennym bapur newydd ‘The Gazette’, oedd yn barnu gwaith byrddau’r gwasanaethau cyhoeddus a lledaenu safbwyntiau’r trigolion. Yma, amlinellaf yr ymatebion a dderbyniais yn fy rôl fel newyddiadurwr brwdfrydig, busneslyd.

Cafwyd yr ateb gorau a mwyaf realistig yn ystod y cam cyntaf. Ymateb aneglur a diystyriol a gafwyd i fy ymagwedd ganmoliaethus a chyfeillgar at gynlluniau llesiant y gwasanaethau. Roedd y sylwadau yn amrywio o ‘byddwn yn briffio’r wasg yn hwyrach ymlaen’ i ‘ni fyddai’n deg arnoch i geisio cynhyrchu stori o’r darnau mân sydd gennym hyd yn hyn’. O’r hyn rwy’n ddeall, dyma’r math o ymateb diplomyddol rydych eisiau gan gynghorau – un a oedd wedi ei gynorthwyo o bosib gan unigolion cyffelyb i mi a thôn resymol, yn ogystal â’r sefyllfa wedi’i mesur yn deg a risg-isel. Rwy’n difaru nad oedd fy nghymeriad wedi pwysleisio ar bwysigrwydd a’r risgiau o gynhyrchu cynllun llesiant sy’n ystyried safbwyntiau gwasanaethau cyhoeddus a thrigolion. Gwnaed penderfyniad. Yn ystod y cam nesaf byddwn yn mynnu atebion.

Roedd fy mrawddeg agoriadol ystod y cam cyntaf yn dilyn y drefn ganlynol, ‘Mae trigolion unrhywdref wedi ysgrifennu atom i fynegi pryder ynghylch eich cynlluniau llesiant a’r effaith negyddol a gawsant. Rwyf wedi dysgu o brofiad yn yr ystafelloedd newyddion y byddai cynghorau yn dueddol o rwystro straeon negyddol am eu hunain rhag cyrraedd newyddion lleol. Efallai bod hynny’n egluro’r cyhuddiadau o ‘gyffrogarwch y wasg!’ a ‘newyddion ffug’ a derbyniais gan rhai o’r mynychwyr. Pan fo cynghorau yn peidio â chynnig sylw, ymateb y newyddiadurwyr, gan amlaf, yw eu hatgoffa mai golygwyr sy’n gosod agenda’r newyddion, nid awdurdodau, a bod stori â dwy ochr iddi yn fwy cytbwys na stori lle mae un ochr wedi ‘gwrthod â chynnig sylw’. Bethan Smith oedd yn gyfrifol am hynny. Roedd hi’n chwarae rôl y golygydd. Er i ni dderbyn ymatebion oedd y brin o fanylion, roedd mwy o barodrwydd i ymgysylltu dros bwysigrwydd y sefyllfa a’i heffaith ar y byd go iawn, gan ei gwneud yn glir bod trafodaeth fanwl a dwys yn digwydd ymhlith yr holl grwpiau. Er hyn, clywais lawer o ddiplomyddiaeth, a thynnais sylw at rethreg hunan-llongyfarchol. Byddai’r cam nesaf yn gofyn am ofal wrth ymdrin â’r sefyllfa. Byddai ein mynychwyr angen trafod â rhywun heb yr un goblygiadau a chysylltiadau â newyddiadurwr.

Yn y cam terfynol, parheais i fod yn ymholgar ond parchus ynghylch difrifolwch y sefyllfa. Helpu i ffocysu’r drafodaeth ar Sam Williams – i’r perwyl hwn, roedd preswylydd o unrhywdref yn ofidus am y cyffuriau a oedd yn cael eu masnachu i mewn i’r dref, a’r effaith bosib ar drigolion ifanc a hŷn. Ar brydiau, bu i mi gamu’n ôl o fy rôl, gan adael i Sam siarad, a dim ond torri ar ei draws i ofyn i fynychwyr a oeddynt yn teimlo bod eu cynlluniau wedi bradychu’r gymuned, a sut roeddynt am sicrhau gwelliannau o ran diogelu a diogelwch. Ar un llaw roeddwn yn falch o dderbyn ymateb cydymdeimladol i’r dull hwn, ac roedd yn ddifyr gwrando ar y mynychwyr yn trafod y materion difrifol ynghylch llinellau cyffuriau megis addysgu a phlismona. Cafwyd beirniadaeth gref i’r ffaith bod mynychwyr yn ceisio dod o hyd i ddatrysiadau cyflym. ‘Petai gennych ffon hud i newid un peth, beth fyddai hynny?’ Gofynnwyd y cwestiwn uchod i Sam, a theimlwyd ei fod wedi ei symleiddio’n ormodol ac yn wrthgynhyrchiol i’r nod o ddod o hyd i ddatrysiadau cymhleth i broblemau cymhleth. Er hyn, teimlwn mai dyma’r strategaeth fwyaf effeithiol i’w defnyddio i greu cyhoeddwr gwasg dychmygol, i ddangos sut y gallai gwasanaethwyr cyhoeddus fod yn atebol.

Ar y cyfan roedd ochr ddifrifol i’r ymyriadau, er i’r safbwyntiau amrywio ymhlith y mynychwyr oherwydd dylanwad newyddiadurwr gwrthdrawiadol ar brydiau. Y tro cyntaf i mi gael fy nghyhuddo o greu ‘newyddion ffug’, bu i mi ymateb gyda sylw o natur tafod yn y boch, cyffelyb ‘mae beio’r cyfryngau yn gêm beryglus’. Mewn penderfyniad pwysig a wnaed gan yr awdurdodau, rôl y wasg yw craffu a gofyn cwestiynau. Pur anaml mae mor syml â hynny, ond mae hynny’n ddelfrydol. Fy rôl yn y digwyddiad, fel hwyluswr, oedd annog y mynychwyr i ystyried y gwahanol safbwyntiau. Bwriad fy act fel newyddiadurwr oedd ceisio dangos bod cael eich rhoi mewn sefyllfa i wneud penderfyniad yn cynnwys cael eich holi am sut rydych yn mynd o’i chwmpas hi, sut rydych yn gwybod eich bod yn gwneud y penderfyniadau cywir, a pha awdurdod sydd gennych.

Gadael Ymateb